บทความเกี่ยวกับสมุนไพร

ฟ้าทะลายโจร “King of the Bitterness”

ฟ้าทะลายโจร (Andrographispaniculata)ได้รับการขนานนามว่า เป็นเจ้าแห่งความขม(King of the Bitterness) ในทุกส่วนของต้นฟ้าทะลายโจรนั้นมีรสขมจัดมากที่ใครๆต้องเบือนหน้าหนี แต่เมื่อทราบถึงคุณประโยชน์ของฟ้าทะลายโจรแล้ว เชื่อว่าทุกคนจะต้องหันหน้ากลับมา ฟ้าทะลายโจรเป็นหนึ่งในรายการยาจากสมุนไพรของบัญชียาหลักแห่งชาติ มีข้อบ่งใช้เพื่อบรรเทาอาการเจ็บคอ และบรรเทาอาการโรคหวัด (Common cold) เช่น เจ็บคอ ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ นอกจากนี้ยังสามารถใช้ในการบรรเทาอาการท้องเสียชนิดที่ไม่เกิดจากการติดเชื้อ เช่น อุจจาระไม่เป็นมูก หรือ มีเลือดปน(1)ที่สำคัญ คือ ฟ้าทะลายโจรยังได้รับการรับรองจากองค์การอนามัยโลก (WHO) ว่าเป็นสมุนไพรที่ช่วยบรรเทาอาการหวัดและช่วยในการเสริมภูมิคุ้มกันดีกว่าการใช้ยาแผนปัจจุบัน ในรายที่เป็นหวัดหรือร้อนในบ่อยๆ เนื่องจากร่างกายพักผ่อนไม่เพียงพอ จนทำให้ภูมิคุ้มกันของร่างกายอ่อนแอลง ในการรับประทานสมุนไพรฟ้าทะลายโจรจะช่วยกระตุ้นภูมิคุ้มกัน ป้องกันหวัดและร้อนใน ข้อดีของฟ้าทะลายโจรที่เหนือกว่ายาแผนปัจจุบัน ก็คือ อาการข้างเคียงที่น้อย และ ปราศจาการดื้อยา การศึกษาวิจัยมากมายที่เกี่ยวข้องกับฟ้าทะลายโจร สารสำคัญที่พบในฟ้าทะลายโจรเป็นสารสำคัญจำพวก Diterpene lactones 3 ชนิด คือ Andrographolide,Neo-andrographolide และ 14-Deoxy-andrographolide โดยมีการศึกษาฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของสารดังกล่าวทั้งในสัตว์ทดลองและในหลอดทดลอง พบว่ามีฤทธิ์ทางยาหลายประการ(2) ได้แก่

  • ฤทธิ์ลดการบีบหรือหดเกร็งตัวของทางเดินอาหาร
  • ฤทธิ์ลดอาการท้องเสีย โดยทำให้การสูญเสียน้ำทางลำไส้จากสารพิษของแบคทีเรียลดลง
  • ฤทธิ์ลดไข้และต้านการอักเสบ
  • ฤทธิ์กระตุ้นภูมิคุ้มกัน
  • ฤทธิ์ป้องกันตับจากสารพิษหลายชนิด เช่น ยาแก้ไข้พาราเซตามอล หรือสุรา
  • ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ
  • ฤทธิ์ลดน้ำตาลในเลือด

นอกจากนี้ยังมีการศึกษาถึงประสิทธิผลในการรักษาโรคจากรายงานการวิจัยทางคลินิก เช่น

โรคอุจจาระร่วงและบิดจากแบคทีเรีย(Dysentery/Gastroenteritis): การศึกษาในประเทศจีน มีรายงานว่า สารสกัดฟ้าทะลายโจรด้วยเอทานอลชนิดเม็ด มีประสิทธิผลในการรักษาผู้ป่วยโรคบิดจากการติดเชื้อแบคทีเรียชนิดเฉียบพลันได้ถึง 88.3 % และโรคทางเดินอาหารอักเสบเฉียบพลันได้ 91.3 % ส่วนการรับประทานสาร Andrographolideสามารถรักษาผู้ป่วยโรคบิดจากการติดเชื้อแบคทีเรียชนิดเฉียบพลันได้ถึง 91 % ในขณะเดียวกันเมื่อให้การรักษาด้วยสารผสมของ Andrographolideและ Neoandrographolide (7:3) ชนิดเม็ด คิดเป็น 91.1 % นอกจากนี้เมื่อรักษาร่วมกับการใช้ยาแผนปัจจุบัน คือFurazolidineหรือ Chloramphenicol ยิ่งเพิ่มประสิทธิภาพในการรักษาได้ดีขึ้น(3)

โรคติดเชื้อไวรัสHIV: ทดลองให้อาสาสมัครผู้ติดเชื้อ HIV 13 ราย และอาสาสมัครสุขภาพดี 5 ราย รับประทาน Andrographolideโดยเริ่มต้น 5 มก./กก. ในสามสัปดาห์แรก แล้วเพิ่มเป็น 10 มก./กก. เป็นเวลาสามอาทิตย์ และ เพิ่มเป็น 20 มก./กก. ในสามสัปดาห์สุดท้าย พบว่า ในผู้ติดเชื้อ HIV มีระดับ CD4+ lymphocyte สูงขึ้นโดยเฉลี่ยจาก 401 cells/mm3 เป็น 501 cells/mm3 และปริมาณ Viral load ก็ไม่มีการเปลี่ยนแปลงจากค่าเฉลี่ยเดิมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ(4)

โรคติดเชื้อในทางเดินหายใจส่วนบน: การศึกษาในอาสาสมัครคนไทยวัยผู้ใหญ่จำนวน 152 รายซึ่งป่วยด้วย โรคคอหอยและต่อมทอนซิลอักเสบ ทดลองให้รับประทานฟ้าทะลายโจร ปริมาณ 6 กรัม/วัน เป็นระยะเวลา 7 วัน โดยเปรียบเทียบประสิทธิผลในการบรรเทาอาการไข้และเจ็บคอกับการรับประทานยาพาราเซตามอล พบว่าในวันที่ 3 ประสิทธิผลในการบรรเทาอาการไข้และเจ็บคอได้ดีเท่าๆกันทั้งสองวิธี(5) นอกจากนี้ยังมีการศึกษาถึงประสิทธิผลของสารสกัด Andrographispaniculata SHA-10 (1,200 มก./วัน) ในการบรรเทาอาการหวัด (common cold) ของผู้ป่วย 158 ราย เป็นเวลา 5 วัน พบว่าสารสกัดช่วยบรรเทาอาการอ่อนเพลีย นอนไม่หลับ เจ็บคอ และลดน้ำมูกได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ซึ่งสังเกตเห็นได้ชัดว่าอาการดีขึ้นตั้งแต่วันที่ 2 ของการรักษา(6)

ข้อบ่งใช้

1. บรรเทาอาการหวัดให้รับประทานครั้งละ 2-3 แคปซูล (แคปซูลขนาด 500 มิลลิกรัม) วันละ 4 ครั้ง โดยอาการเจ็บคอรับประทานครั้งละ 3-6 แคปซูล (แคปซูลขนาด 500 มิลลิกรัม) วันละ 4 ครั้งแนะนำให้รับประทานติดต่อกันไม่เกิน 7 วัน หากอาการไม่ดีขึ้นควรรีบไปพบแพทย์ สำหรับประสิทธิผลในการบรรเทาอาการไข้เจ็บคอของฟ้าทะลายโจร น่าจะเกิดจากฤทธิ์ลดไข้และต้านการอักเสบมากกว่าฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย ดังนั้น เพื่อป้องกันไม่ให้ผู้ป่วยได้รับอันตรายที่เกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรีย Streptococcus group A ซึ่งอาจทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงตามมา เช่น ไข้รูห์มาติค โรคหัวใจรูห์มาติค และไตอักเสบ จึงมีข้อห้ามใช้ฟ้าทะลายโจรสำหรับแก้เจ็บคอ

2.ระงับอาการอักเสบ หลอดลมอักเสบ ขับเสมหะ

3.รักษาอาการปวดท้อง ท้องเสีย บิด และกระเพาะลำไส้อักเสบ

4.เป็นยาขมเจริญอาหาร

ข้อควรระวัง

1.อาจทำให้เกิดอาการปวดท้อง ท้องเดิน ปวดเอว หรือวิงเวียนศีรษะ ใจสั่น หากมีอาการดังกล่าว ควรหยุดใช้

2.หากใช้ติดต่อกันเป็นเวลานาน อาจทำให้แขนขามีอาการชาหรืออ่อนแรง

3.หากใช้ติดต่อกัน 3 วัน แล้วไม่หาย หรือมีอาการรุนแรงขึ้นระหว่างใช้ยา ควรหยุดใช้ และไปพบแพทย์

4.เนื่องจากฟ้าทะลายโจรจัดเป็นยาเย็นจัด การกินรักษาโรคนานๆ ติดต่อกันหลายปีอาจจะเกิดอาการข้างเคียงได้ เช่น มีอาการท้องอืด อาหารไม่ย่อย แขนขาไม่มีแรง เป็นต้น แม้ในปัจจุบันจะมีการใช้สมุนไพรฟ้าทะลายโจรอย่างแพร่หลาย เนื่องด้วยมีการศึกษาอ้างอิงถึงสรรพคุณมากมายในการบรรเทาและรักษาอาการต่างๆ อย่างไรก็ตามสิ่งสำคัญที่ต้องคำนึงถึงนั้นก็คือ คุณภาพของสมุนไพร ตั้งแต่การเก็บเกี่ยว การแปรรูป รวมถึงการเก็บรักษาวัตถุดิบและผลิตภัณฑ์ หรือรูปแบบสมุนไพรที่นำมาใช้ ต่างมีผลต่อปริมาณและชนิดสารสำคัญที่มีฤทธิ์ ซึ่งทำให้ผลการรักษาและอาการข้างเคียงที่ได้แตกต่างกันไป ดังนั้นผู้บริโภคจึงควรพิจารณาไตร่ตรองเลือกผลิตภัณฑ์ที่เหมาะสมและน่าเชื่อถือ โดยอาจดูจากมาตรฐานการรับรองที่ได้ของผลิตภัณฑ์ หรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนใช้ ก็จะช่วยให้ผู้บริโภคได้รับประโยชน์สูงสุดจากฟ้าทะลายโจร

บทความโดย

นักศึกษาเภสัชศาสตร์ วันฤดี ดีแจ่ม

มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

เอกสารอ้างอิง

1. คณะกรรมการพัฒนาระบบยาแห่งชาติ. บัญชียาหลักแห่งชาติ : บัญชียาจากสมุนไพร. In: กระทรวงสาธารณสุข, editor. นนทบุรี: กลุ่มงานพัฒนาระบบ สำนักยา; 2554.

2. Niranjan A, Tewari S, Lehri A. Biological activities of Kalmegh (Andrographis paniculata Nees) and its active principles-A review. IJNPR.2010;1(2):125-35.

3. Chang HM, But PPH. Pharmacology and Applications of Chinese Materia Medica. Singapore: World Scientific Publishing Co.Pte. Ltd; 1987.p. 918-28.

4. Calabrese C, Berman SH, Babish JG, Ma X, Shinto L, Dorr M, et al.A phase I trial of andrographolide in HIV positive patients and normal volunteers. Phytother Res. 2000;14(5):333-8.

5. Thamlikitkul V, Dechatiwongse T, Theerapong S, Chantrakul C, Boonroj P, Punkrut W, et al. Efficacy of Andrographis paniculata, Nees for pharyngotonsillitis in adults. J Med Assoc Thai.1991;74(10):437-42.

6. Cáceres DD, Hancke JL, Burgos RA, Sandberg F, Wikman GK. Use of visual analogue scale measurements (VAS) to asses the effectiveness of standardized Andrographis paniculata extract SHA-10 in reducing the symptoms of common cold. A randomized double blind-placebo study.Phytomedicine.1999;6(4):217-23.