บทความเกี่ยวกับสมุนไพร

มะแว้งต้นและมะแว้งเครือ

มะแว้งต้น และ มะแว้งเครือ เป็นพืชผักสมุนไพรคนละต้นกัน แต่อยู่ในวงศ์ Solanaceae เดียวกัน มะแว้งต้นนั้นยังแบ่งออกเป็น 2 ชนิด คือ มะแว้งต้นไร้หนาม (Solanum sanitwongsei Craib) และมะแว้งต้นมีหนาม (Solanum violaceum Ortega)

มะแว้งต้นทั้งสองชนิดนี้มีลักษณะใบและทรงต้นคล้ายมะเขือเปราะ มะเขือ เสวย มะเขือขื่น ฯลฯ จัดเป็นไม้พุ่มขนาดกลาง ความสูงประมาณ 100-150 เซนติเมตร มีอายุ 2-5 ปี มีขนสั้นๆ ปกคลุมทั่วไป ผลเดี่ยวกลมสีเขียวอ่อน และบางชนิดผลอ่อนสีค่อนข้างขาว เมื่อผลสุกจะเปลี่ยนเป้นสีส้ม ผลมีขนาด เส้นผ่านสูนย์กลาง 1 เซนติเมตร ผลมะแว้งสดมีรสขม

มะแว้งเครือ (Solanum trilobatum Linn.) บางครั้งเราเรียกมันว่า มะแว้งเถา ลักษณะทรงต้นเป็นไม้พุ่มกึ่งเลื้อยหรือทอดต้น ลำต้นและใบ สีเขียวเข้ม ผิวเรียบ เป็นมันวาว สะท้อนแสง มีหนามสีขาวใสแหลมคม กระจายทั่วทั้งต้นและก้านใบ ขอบใบเว้า ผลกลม เมื่อยังดิบสีเขียวอ่อน มีลายผลสีเขียวตามยาวไปหาขั้วผล เมื่อสุกผลจะเปลี่ยนเป็นสีแดง ดอกมะแว้งเครือเกิดเป็นช่อ กลีบดอกสีม่วงสด อับเรณูเป็นสีเหลืองสด ตัดกันดูสวยงาม ผลมะแว้งสดมีรสขมเช่นเดียวกับมะแว้งต้น

การใช้ประโยชน์ทางด้านอาหาร

  • ผลอ่อนเผาไฟให้สุก รับประทานกับ ลาบ ก้อย ป่นปลา (ภาคอีสาน)
  • ผลอ่อนรับประทานกับน้ำพริกปลาทู (ภาคกลางและกรุงเทพฯ)
  • ผลอ่อนสดและผลสุกใช้รับประทานสดประกอบอาหาร หรือใช้เป็นอาหารตามฤดูกาล (ผักพื้นบ้านภาคอีสาน, 2541 หน้า 216 - 219 ; Prosea , Vegetables 8 ,1996 p.249-252)

สรรพคุณทางยาสมุนไพร

  • รากมะแว้งต้นชนิดมีหนามใช้รักษาโรคหลอดลมอักเสบและโรคหอบหืด (bronchitis and asthma) เมล็ดใช้แก้ปวดฟัน (Prosea,1996)
  • ผลสดมะแว้งต้นชนิดไม่มีหนาม แก้ไอ ขับเสมหะ รักษาเบาหวาน ขับปัสสาวะ มีการทดลองในสัตว์พบว่า น้ำสกัดผลมีฤทธิ์ลดน้ำตาลในเลือด แต่มีฤทธิ์น้อย ระยะการออกฤทธิ์สั้น พบสเตียรอยด์ประมาณค่อนข้างสูง ไม่ควรใช้ติดต่อกันเป็นเวลานาน (สมุนไพร

    สวนสิรีรุกขชาติ, 2539)
  • ผลสดมะแว้งเครือ เป็นส่วน ผสมหลัก ในยาประสะ (เข้าเครื่องยา) มะแว้งขององค์การเภสัชกรรมซึ่งผลิตขึ้นตาม ตำรับยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ
  • ส่วนประกอบสำคัญยาสมุนไพรผนโบราณ "มะแว้ง" ขององค์การเภสัชกรรม คือ ผลมะแว้ง 16 ส่วน ใบกะเพรา 4 ส่วน (ใบกะเพรา-ขับลม แก้ปวดท้อง ท้องเสีย คลื่นไส้อาเจียน) ใบตานหม่อน 4 ส่วน(ใบตานหม่อน - แก้ตานซางในเด็ก รักษาลำไส้ ฆ่าพยาธิ) ใบสวาด 4 ส่วน(ใบสวาด-ขับลม แก้จุกเสียด แก้ปัสสาวะพิการ) หัว(เหง้า) ขมิ้นอ้อย 3 ส่วน (เหง้าขมิ้นอ้อย - แก้ท้องร่วง อาเจียน แก้ไข้ ผสมในยาระบายเพื่อให้ระบายน้อยลง สมานแผล) และสารส้ม 1 ส่วน (สมุนไพร สวนสิรีรุกขชาติ, 2539 และ จากซองบรรจุยาสมุนไพรมะแว้งขององค์การเภสัชกรรม ผลิตเมื่อ 20 เมษายน 2542)
  • มะแว้งเครือตำรายาไทย ใช้ผลสดแก้ไอ ขับเสมหะ ใช้ขนาด 4-10 ผล โขลกหรือตำพอแหลก คั้นเอาน้ำ ใส่เกลือเล็กน้อย จิบบ่อยๆ หรือเคี้ยวกลืนเฉพาะน้ำจนหมดรสขม ผลสดมะแว้งเครือใช้ขับปัสสาวะ แก้ไข้ และเป็นยาขมเจริญอาหารด้วย(สมุนไพรสวนสิรีรุกชาติ, 2539 หน้า 190-191)
  • มะแว้งทั้งสามชนิด คือ มะแว้งต้นไร้หนาม (Solanum sanitwongsei Craib) มะแว้งต้นมีหนาม (Solanum violaceum Ortega) และมะแว้งเครือ (Solanum triobatum Linn.) มีสรรพคุณเป็นผักสมุนไพรรักษาโรคเหมือนกัน คือ แก้ไอ ขับเสมหะ และเจริญอาหาร (ผักไทย-ยาไทย , 2539 หน้า 2 )

รสและประโยชน์ต่อสุขภาพ

ผลสดมะแว้งขมจัด อมรสเฝื่อนเล็กน้อย ช่วยเจริญอาหาร บำรุงธาตุ ขับลม ผลมะแว้งสด 100 กรัม ให้พลังงานต่อร่างกาย 59 กิโลแคลอรี ประกอบด้วยเส้นใย 3.3 กรัม แคลเซียม 50 มิลลิกรัม ฟอสฟอรัส 68 มิลลิกรัม เหล็ก 1 มิลลิกรัม วิตามินเอ 1,383 IU วิตามินบี 1 0.04 มิลลิกรัม วิตามินบี 2 0.10 มิลลิกรัม ไนอาซิน 8.4 มิลลิกรัม วิตามินซี 6 มิลลิกรัม (สรุปผลการประชุมสัมมนา ผักพื้นบ้านอาหารธรรมชาติอีสานและสมุนไพรไทย ครั้งที่ 3 , 2541 หน้า 59 สถาบันวิจัยและฝึกอบรมการเกษตรสกลนคร สถาบันเทคโนโลยีราชมงคล)